AI Act Artikel 5: verboden AI-praktijken uitgelegd.
AI Act Artikel 5 verbiedt sinds 2 februari 2025 acht categorieën AI-praktijken in de hele EU, van social scoring tot emotieherkenning op de werkplek. Overtreding valt onder de hoogste boetetier van Artikel 99 lid 3: tot 35 miljoen euro of 7 procent van de wereldwijde jaaromzet. Er is geen overgangsregime, dus bestaande verboden AI moest per die datum gestopt zijn. Voor het MKB geldt Artikel 99 lid 6: het laagste van beide bedragen.
De scherpste lijn in de AI Act.
Artikel 5 van de AI Act (Verordening 2024/1689) bepaalt welke AI-praktijken onacceptabel zijn in de Europese Unie. Anders dan de rest van de wet kent Artikel 5 geen nuance van risicomanagement of conformity assessment: de opgesomde praktijken zijn simpelweg verboden. Ze mogen niet op de markt gebracht worden, niet in gebruik genomen worden en niet gebruikt worden. Per 2 februari 2025 is dit artikel van toepassing; Artikel 113 lid 1 sub a bepaalt de deadline en noemt geen overgangsregime.
Deze pagina doorloopt de acht categorieen uit Artikel 5 lid 1 sub (a) tot en met (h), met voor elke categorie de exacte formulering van het verbod, voorbeelden van wat eronder valt, en de uitzonderingen die binnen de categorie zijn opgenomen. Daarna volgen de sancties, een beslis-workflow en wat te doen met bestaande systemen. Voor MKB is Artikel 5 de eerste compliance-prioriteit geweest en blijft het een doorlopend aandachtspunt bij elke nieuwe AI-inkoop.
De officiele bron voor de volledige en juridisch bindende tekst is de Europese Unie: Verordening 2024/1689 op EUR-Lex. Deze pagina geeft een werkbare samenvatting en toepassingsgids; raadpleeg altijd de officiele tekst bij juridische beoordelingen.
Artikel 5 lid 1 sub (a) tot en met (h).
Elke kaart bevat de kern-formulering uit de wet, een praktisch voorbeeld en eventuele uitzondering. Lees altijd de officiele tekst voor juridische beoordeling.
De hoogste boete-tier uit Artikel 99.
Overtredingen van Artikel 5 vallen onder de hoogste sanctietier in Artikel 99 lid 3. Dit is geen willekeurige keuze; de wetgever wil signalering dat verboden praktijken de rode lijn vormen en zwaar worden bestraft.
Factoren die boete-hoogte bepalen (Artikel 99 lid 7): aard, ernst en duur van de overtreding, aantal getroffen personen en omvang van schade, opzet of nalatigheid, mate van samenwerking met toezichthouder, eerder vergelijkbare overtredingen en mitigerende maatregelen. Voor een diepere uitleg zie onze AI Act-boetes-pagina.
Wie houdt toezicht?
In Nederland is de Autoriteit Persoonsgegevens (AP) aangewezen als coordinerend toezichthouder voor de AI Act (Artikel 70). Sectorale toezichthouders behouden bevoegdheden binnen hun terrein: AFM, DNB, IGJ, NVWA, ACM, RDI, NZa. Voor een overzicht van de verdeling: zie onze pagina over toezichthouders.
Vier stappen om Artikel 5-risico te beoordelen.
Voer deze toets uit voordat je een AI-systeem in productie neemt. Documenteer de beoordeling schriftelijk; bij toezichthouders-audit moet je deze kunnen overleggen.
Bestaande systemen en toekomstige inkoop.
Bestaande AI die onder Artikel 5 valt.
Artikel 5 kent geen overgangsregime. Als je organisatie op 2 februari 2025 een AI-systeem gebruikte dat onder een van de acht verboden categorieen valt, moest dat systeem per die datum gestopt zijn. Per 20 april 2026 behoort dit tot voltooid verleden tijd; als je organisatie nog een verboden systeem gebruikt, is dat inmiddels ruim een jaar onrechtmatig en oplopend boete-risico.
Uitfaseren-stappen. Een: inventariseer AI-systemen en classificeer per Artikel 5-categorie. Twee: bij verbod-match: concrete stopdatum plannen, communiceren en uitvoeren. Drie: vernietiging van modellen en datasets conform AVG. Vier: documenteer het proces voor audit. Vijf: heroverweeg of er een niet-verboden alternatief is dat het bedrijfsdoel dient.
Nieuwe AI-inkoop.
Bij elke nieuwe AI-aanschaf of -ontwikkeling: Artikel 5-check als eerste gate, voor elke andere compliance-check. Inkoop-template moet expliciet vragen: welke data gebruikt het systeem, welke output geeft het, welke beslissingen beinvloedt het, wie zijn getroffenen. Antwoord koppelen aan de acht categorieen. Bij match: geen inkoop, of herontwerp vooraf.
Contract-bedingen met leveranciers: vraag expliciete verklaring dat systeem niet onder Artikel 5 valt, verplichting tot melding bij wijziging, vrijwaring bij toezichthouders-actie. Voor AI-aanbieders: neem in eigen leveringsvoorwaarden op dat deployer geen substantiele modificatie mag doen die systeem in Artikel 5-gebied brengt, onder waarschuwing van contract-ontbinding.
Grijs-gebied-categorieen.
In de praktijk zijn er vier categorieen waar MKB het vaakst grenzen tegenkomt.
- Subliminale en misleidende technieken (sub a). Marketing-AI die aandrijft tot aankoop is niet per se verboden; pas bij subliminaal buiten bewustzijn of doelbewust misleidend met significante schade slaat het om. Grens: transparantie en proportionaliteit.
- Social scoring (sub c). Interne HR-scoring, credit-scoring, leveranciers-scoring kunnen legitiem zijn als ze binnen de context van de relatie blijven en niet disproportioneel zijn. Ongerelateerd uitbreiden is de knop.
- Emotieherkenning (sub f). Algoritmen die stemming of attentie meten in marketing-research (buiten werk/onderwijs) mogen. Zodra het werk- of schoolcontext wordt, strikt medisch of veiligheid.
- Biometrische categorisering (sub g). Leeftijdsverificatie, geslachtsherkenning voor niet-gevoelige statistiek mag doorgaans; afleiden van ras, geloof, politiek, vakbond, seks nee.
Voor alle vier: documenteer de beoordeling, houd het systeem klein en gebonden aan duidelijk doel, en vraag bij onzekerheid externe toets.
Over Artikel 5 en verboden AI.
Wanneer werd Artikel 5 van toepassing?
Op 2 februari 2025 conform Artikel 113 sub (a). Geen overgangsregime. Eerste deadline uit de gefaseerde invoering van de AI Act. Bestaande systemen die onder verbod vallen moesten per die datum gestopt zijn.
Welke AI-praktijken zijn verboden?
Acht categorieen in Artikel 5 lid 1 sub (a) tot (h): manipulatieve technieken, uitbuiting van kwetsbaarheden, social scoring, voorspellende criminaliteitsrisico-inschatting, ongericht scrapen voor gezichtsdatabases, emotieherkenning werk/onderwijs, biometrische categorisering naar gevoelige attributen, en real-time biometrische identificatie publiek door rechtshandhaving.
Geldt social scoring-verbod ook voor private bedrijven?
Ja. Artikel 5 lid 1 sub (c) verbiedt social scoring door zowel publieke als private partijen. Sector-specifieke scoring binnen afgebakende, wettelijk gereguleerde context (kredietwaardigheid onder financieel toezicht, bijvoorbeeld) blijft toegestaan mits niet ongerelateerd uitgebreid.
Valt predictive policing onder het verbod?
Gedeeltelijk. Individuele pre-crime risico-assessment louter op profiling of persoonlijkheid is verboden (sub d). AI die menselijke politie-beoordeling op objectieve verifieerbare feiten ondersteunt, valt buiten het verbod.
Is emotieherkenning volledig verboden?
Nee. Alleen op werkplek en in onderwijs (sub f), met uitzondering voor medische of veiligheidsredenen. Buiten deze contexten blijft emotieherkenning mogelijk, al valt het vaak onder high-risk AI (Annex III) of Artikel 50-transparantie-eis.
Mag biometrische categorisering nog?
Alleen als het geen gevoelige attributen (ras, politiek, vakbond, religie, seks/geaardheid) afleidt of beoogt. Legitieme niet-gevoelige categorisering (leeftijd, geslacht, voor demografische statistiek) blijft toegestaan maar valt vaak onder high-risk of transparantie-eis.
Wat zijn de boetes voor Artikel 5-overtreding?
Artikel 99 lid 3: tot 35 miljoen euro of 7% wereldwijde jaaromzet, afhankelijk van welk hoger. Voor MKB Artikel 99 lid 6: laagste van twee bedragen. Plus correctieve maatregelen door toezichthouder (terugtrekking, verbod, publicatie).
Wie houdt toezicht?
In Nederland de Autoriteit Persoonsgegevens als coordinerend toezichthouder (Artikel 70). Sectorale toezichthouders behouden bevoegdheden: AFM, DNB, IGJ, NVWA, ACM, RDI, NZa. Op EU-niveau coordineert de AI Office.
Hoe toets ik mijn AI tegen Artikel 5?
Vier-stappen-workflow: beschrijf AI in detail, loop acht categorieen na, lees uitzonderingen precies, documenteer schriftelijk met escalatie bij twijfel. Bij redelijke twijfel: stop het systeem. Boete-tier is te hoog voor grijze zone.
Wat doe ik met bestaande verboden AI?
Per 2 februari 2025 moest deze gestopt zijn. Inventariseer, stop uit, vernietig modellen en data conform AVG, documenteer voor audit. Herontwerp of zoek niet-verboden alternatief indien bedrijfsbehoefte blijft.
Artikel 5 in context.
Verboden praktijken zijn de eerste stap in de AI Act-classificatie. Na Artikel 5 volgt de vraag: is jouw systeem high-risk, limited-risk of minimal-risk? Deze pagina's geven de context.
Opgesteld met AI-ondersteuning door de redactie van Prometheus21, laatst bijgewerkt op 7 september 2026. Hoe wij content maken
Snelle Artikel 5-scan voor jouw AI-portfolio.
Prometheus21 levert binnen twee weken een Artikel 5-risico-scan voor alle AI-systemen die je gebruikt of aanbiedt, inclusief schriftelijke onderbouwing per systeem en een actie-overzicht. Direct bruikbaar als compliance-evidence richting toezichthouder.
Plan een Artikel 5-scan